دیابت یکی از شایعترین بیماریهای متابولیک جهان است که میلیونها نفر را درگیر کرده است. بیشتر ما دیابت را فقط با مشکلاتی مثل افزایش قند خون، ضعف بینایی یا آسیب به کلیه میشناسیم، اما کمتر کسی میداند که این بیماری میتواند تأثیر عمیقی بر مفاصل بدن نیز بگذارد.
سلامت مفاصل برای حرکت، تعادل و کیفیت زندگی هر انسان حیاتی است و هرگونه التهاب یا محدودیت حرکتی میتواند زندگی روزمره را به شدت مختل کند. مطالعات پزشکی ثابت کردهاند که افزایش مزمن قند خون (هیپرگلایسمی) باعث بروز تغییرات در بافتهای همبند، اعصاب، و جریان خون مفاصل میشود، که نتیجه آن سفتی، درد و حتی تخریب مفصل است.
در بیماران دیابتی، سطح بالای گلوکز خون باعث واکنشهای شیمیایی خطرناکی در بدن میشود. یکی از این واکنشها، «گلیکوزیلاسیون» یا اتصال قند به پروتئینها است. این فرایند منجر به تشکیل ترکیباتی به نام محصولات نهایی گلیکاسیون (AGEs) میشود.
این ترکیبات به تدریج در بافتهای پیوندی مفصل، تاندونها و غضروف تجمع پیدا میکنند و خاصیت کشسانی و انعطاف آنها را از بین میبرند. در نتیجه، مفاصل سفتتر شده و حرکت آنها دشوار میشود.
دیابت یک بیماری التهابی سیستمیک است. سطح بالای قند خون موجب تحریک سیستم ایمنی و ترشح مداوم سیتوکینها و فاکتورهای التهابی مانند TNF-α و IL-6 میشود. این فاکتورها به مرور زمان غضروف مفاصل را تخریب کرده و منجر به بیماریهایی مثل استئوآرتریت (آرتروز) میشوند.
قند خون بالا باعث آسیب به رگهای خونی کوچک (مویرگها) میشود. این مویرگها وظیفه تغذیه غضروف و بافتهای اطراف مفصل را دارند. وقتی جریان خون مختل میشود، مواد مغذی و اکسیژن کمتری به آن ناحیه میرسد و فرآیند ترمیم مفصل کند میشود. این عامل یکی از دلایل دیر بهبود یافتن آسیبهای عضلانی و مفصلی در بیماران دیابتی است.
نوروپاتی یکی از عوارض شایع دیابت است. آسیب اعصاب حسی میتواند حس درد یا فشار را در اطراف مفصل کاهش دهد. در نتیجه، بیمار متوجه آسیبهای کوچک و تکراری نمیشود. این وضعیت به مرور باعث ساییدگی مفصل و بروز آرتروپاتی شارکوت یا همان تخریب تدریجی مفصل میشود.
در ادامه، مهمترین مشکلات مفصلی که ارتباط مستقیم با دیابت دارند را بررسی میکنیم:
این بیماری در بیماران دیابتی بسیار شایع است. در این حالت، شانه به تدریج سفت میشود و حرکات آن همراه با درد محدود میگردد. علت اصلی، التهاب مزمن و چسبندگی بافت همبند اطراف مفصل شانه است. مطالعات نشان دادهاند که احتمال ابتلا به این عارضه در بیماران دیابتی تا سه برابر بیشتر از افراد سالم است.
دیابت، به ویژه دیابت نوع دو، با افزایش شاخص توده بدنی و التهاب مزمن همراه است. هر دو عامل باعث تخریب تدریجی غضروف مفصل میشوند. در نتیجه، درد زانو، لگن و ستون فقرات در بیماران دیابتی بسیار شایع است.
این وضعیت یکی از خطرناکترین عوارض اسکلتی دیابت است. در اثر آسیب عصبی و کاهش حس، بیمار ممکن است بدون احساس درد به مفصل فشار بیاورد و باعث شکستگیهای ریز و تغییر شکل استخوان شود. مفصل در نهایت تغییر فرم داده و توان حرکتی از بین میرود. این مشکل بیشتر در پاها و مچ مشاهده میشود.
در این بیماری، التهاب تاندونهای انگشت باعث قفل شدن یا خم ماندن آن میشود. دیابت با افزایش التهاب و ضخیم شدن پوشش تاندون، احتمال بروز این مشکل را دو برابر میکند.
در این عارضه، بافت فیبروزی کف دست ضخیم میشود و انگشتان نمیتوانند بهطور کامل باز شوند. علت آن رسوب کلاژن غیرطبیعی در تاندونهاست که در دیابت بسیار رایج است.
کنترل دقیق قند خون اساس پیشگیری از هر نوع آسیب مفصلی است. تنظیم قند خون از تشکیل ترکیبات گلیکوزیله و التهاب جلوگیری میکند. بیماران باید مرتب قند خون خود را پایش کرده و از داروهای تجویزی پزشک (مثل متفورمین یا انسولین) طبق برنامه استفاده کنند.
رژیم غذایی مناسب میتواند هم قند خون را پایدار نگه دارد، هم التهاب بدن را کاهش دهد. مواد غذایی مفید برای بیماران دیابتی با درد مفصل عبارتند از:
در مقابل، باید از غذاهای فرآوریشده، قندهای ساده، نوشابهها و گوشتهای سرخشده پرهیز شود.
ورزشهای منظم با شدت متوسط مانند پیادهروی، شنا و یوگا، به بهبود جریان خون مفصلی و کنترل قند خون کمک میکنند. انعطافپذیری بدنی در نتیجه ورزش حفظ میشود و ابتلا به سفتی مفصل کمتر خواهد شد. با این حال بیماران باید از انجام حرکات پر فشار یا پر برخورد بپرهیزند تا از آسیب مفصل جلوگیری شود.
اضافه وزن فشار زیادی به مفاصل زانو، لگن و مچ وارد میکند. کاهش حتی ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن میتواند به طرز چشمگیری درد و التهاب مفصلی را کاهش دهد.
درمان مشکلات مفصلی در بیماران دیابتی باید چندجانبه باشد:
پزشکان معمولاً از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) برای کنترل درد استفاده میکنند. در موارد التهاب شدید، تزریق کورتون در مفصل میتواند مفید باشد، اما باید با احتیاط انجام شود زیرا ممکن است باعث افزایش قند خون شود.
فیزیوتراپیستها با استفاده از تمرینات خاص میتوانند دامنه حرکتی مفاصل را افزایش دهند. گرما درمانی و ماساژ نیز در کاهش سفتی عضلات مؤثر است.
استفاده از کفشهای مخصوص دیابتی و ارتزهای حمایتی باعث کاهش فشار بر مفاصل بخصوص مفاصل پا و زانو میشود.
در موارد پیشرفته مانند آرتروپاتی شارکوت یا آرتروز شدید، ممکن است نیاز به جراحی اصلاحی یا تعویض مفصل وجود داشته باشد.
استرس، اضطراب و افسردگی، سه عامل روانی مهم در تشدید درد مزمن هستند. بیماران دیابتی که از درد مفاصل رنج میبرند، باید به سلامت روان خود نیز اهمیت دهند. تمرینات تنفسی، مدیتیشن، خواب کافی و ارتباط اجتماعی سالم میتواند شدت درد را کاهش دهد.
دیابت فقط یک بیماری قندی نیست، بلکه یک وضعیت پیچیده متابولیکی است که تقریباً همه اندامها از جمله مفاصل را تحت تأثیر قرار میدهد. افزایش مزمن قند خون منجر به التهاب، آسیب عصبی، اختلال در جریان خون و تخریب تدریجی بافت مفصلی میشود. اما خبر خوب این است که با کنترل سطح قند خون، تغذیه سالم، ورزش منظم و مراجعه به متخصص میتوان از بسیاری از این مشکلات پیشگیری کرد.
در واقع، بیمار دیابتی میتواند با سبک زندگی آگاهانه، نه تنها از دردهای مفصلی جلوگیری کند، بلکه کیفیت زندگی و تحرک خود را در سطح مطلوبی حفظ نماید.
